Bajaur, District Bajaur. Natural Resources Of Bajaur.

 Bajaur, District Bajaur. Natural Resources Of Bajaur.

انور نګار اتمان خیل

 

            د باجوړ قدرتي وسائل

  د پښتونخوا په قطبي لويديځه پوله د باجوړزرخيزه او مردم خيزه علاقه پرته ده   چې لويديځ قطب 

(North West)

 اړخ ته ئې د پښتنو ستر کور افغانستان، قطب  ته ئې چترال، قطبي ختيځ 

(North East) 

ته د دير ګلورينه سيمه، سويل لويديځ

 (South  West)

 ته مومند ايجنسي،  سويل ته پېښور او سويل ختيځ ( South East) ته د ملاکنډ ايجنسي واقع ده ـ 

د باجوړ سيمه  خپل ځانګړے زمکنيز

 (Geological)

، جغرافيائي 

(Geographical)

 تاريخي

 (Historical)

، عمراني 

(Social)

 ماحول لري ـ  د دې علاقې شنۀ او دنګ غرونه، د نخترو شغار، چېنې او چنارونه، روح پروره آب و هوا د زرکو چړچقې او د کوترو غومبر دومره زړۀ راښکون لري چې دې متل له ئې په ځاے زيږون  ورکړو ـ  

"که باجوړ نۀ خوري بد پرې مه وايه"

که د هرې زاويي نه وکتے شي نو د پښتونخوا خاوره د الله په ورکړو ښه سنبال ده دلته د سپېنو رڼو اوبو پريواني، ګڼ ګور ځنګلونه، د سرو سپېنو نه ډک غرونه، پاکه هوا او مېوې په غټه پيمانه دي  ـ  د پښتونخوا د يوې ارزښتاناکي ټوټي په توګه د باجوړ سيمه  هم د الله تعالٰی په ورکړو ښه شتمنه ده   او يو شمير ارزښتناکې قدرتي وسيلې لري ـ  چې په لاندينو کرښو کښې ئې تفصيل بيانولے شي ـ  

۱ ـ  ځنګلونه (Flora)

د باجوړ ټوله رقبه دولس سوه او اويا مربع کلوميټره ده   او زياتره برخه ئې غرئيزه ده ـ  په قطبي برخه کښې د غرونو د لړۍ اوچتوالے تر درې زره ميټره پورې دے ـ  کوم چې سويل اړخ ته په کميدو شي ـ  او په سويلي پوله ئې د غرونو څوکې تر دوه نيم زره ميټره ته راکمې شي ـ  نو کوم غرونه چې څومره دنګ دي او د ابادۍ نه لرې دي نو هلته د ځنګلونو رقبه زياته  ده ـ  په دي لړ کښې د ځنګلاتو د محکمې  يو افسر او څېړنکار عمران خان د معلوماتو لنډيز داسې دے ـ   

ځنګلونه د باجوړ په ۲۲۲۴۲ ايکړه زمکه باندې ولاړ دي ـ  کوم چې د ټولې رقبې ۶.۶ % پورې جوړيږي ـ  هم دا رنګه غنې او بوټي 

(Shrubs and Bushes )  

  په ۳۶۱۷۸ ايکړه زمکه ولاړ دي ـ  کوم چې د ټولې رقبې ۱۰.۷% جوړيږي ـ هم دا رنګه د ځنګلاتو  محکمې    د کال ۲۰۱۵-۱۶ ء  پورې د باجوړ په ۳۴۵۲۷ ايکړه زمکه مصنوعي  ځنګلونه(

Afforestation)

 کرلے دي  چې د ځنګلاتو په زياتوالي کښې ئې ښه لاس کړے دے ـ  

د باجوړ په غرونو کښې زياتره د څيړۍ (Oak) پلوسې (Acacia Modesta) ننځړه (ديودار) خونان (Olive) غوړاڅکے (Sanatha) او کيکر ونې دي ـ  په دي غرونو کښې د نختر او څيړۍ ونې د فائدې او ښکلا غبرګ کردار لوبوي ـ او د ژمي واؤرې تر ډيرې مودې پورې په خپله غيږه کښې خوندي ساتي ـ  

د افغانستان سره په پوله يعنې لوېديځ قطب (North West) ته په غرونو کښې د غوزانو ونې هم د فطرت يوه زړۀ پورې پيرزونه ده  چې د راولپنډۍ، پېښور او هېواد  نورو منډؤ ته ترې هر کال په ټنونو غوزان  سواداګر وړي او ځاي کچ هم په استعمال کښې راوستے شي ـ  

د باجوړ د ټولو نه اوچته د غره څوکه کېمور چې د کال په زياتره برخه کښې ئې د واؤرې پټکے وهلے وي ـ  په خپله غيږه کښې د څيړۍ او نخترو تر څنګ د پرپل (Fur) ونې هم ساتلي دي  ـ  کوم چې د پوهانو په خيال د  ډيرو اوچتو  او خېرازه غرونو په څوکو کښې  پېدا کيږي ـ  

کومې علاقې چې پرېمانه  اوبۀ يا چېنې لري ـ  هلته د چنار د ونو نال هم په ډيره مينه کولے شي ـ  او داسې زياتره چينې د چنارانو د ونو په سېورو کښې دي ـ کوم چې دسېوري ، لرګي او نورو فائدو سره سره يو زړۀ پورې کلتوري رنګ هم لري ـ   

۲ ـ  مرغۍ او ځناور (Fauna)

(الف)

د ونو بوټو ارزښت ګڼ اړخيزه دے ـ  چې يو اهم کردار ئې ځناورو او مرغو له د اوسيدو مناسب چاپېرچل ورکول دي ـ  چرته چرته چې ځنګلونه څومره ګڼ او ګور وي ،  هومره به د مرغو او نورو ځنګلي ځناورو ژوند لا دوام داره وي او داسې به ددئې نسل زياتېږي ـ 

د باجوړ زمکه  په دې حواله هم  تر څه حده شتمنه ده ،  ګر چې د ځنګلونو د پريکولو او ځېنې نورو وجوهاتو له امله دا قيمتي خزانه زيانمنه شوي  ده ـ  خو بيا هم د ځنګلي ځناورو ډير قسمونه دلته ژوند کوي ـ  په دي لړ کښې عمران خان، چې د باجوړ د ونو بوټو او ځنګلي ځناورو په حواله په تحقيقي زيار کښې بوخت دے،  د خپلو معلوماتو لنډيز داسې رانغاړي:  

    په باجوړ کښې زرکې(Partridge) سارائي چرګ (Kaliji Pheasant) د اوبو                    چرګ (Water Fowl) سيسۍ (See See Partridge) تورې زرکې (Black Partridge) ايرو رنګې زرکې (Gray Partridge) او داسې نورې مرغۍ ژوند کوي ـ  هم دا رنګه په ځنارو کښې    ليوه / شرمخ (Wolf) سويه (Rabbit) سارائي پېشو (Leopard) سورلنډے (Jackal) تورې او خړې يږې (Black and Brown Bear) ايرورنګی شادوګان (Rhesus Monkey) او داسې نور دي  ـ   

يو وخت وو چې د باجوړ غرونه د ځناورو او مرغو يو پر امنه ټاټوبے وو   او دلته به ځناورو او مرغو د فطرت په ښائسته غېېه کښې مستۍ کولې ـ  خو د ځنګلونو د بې دريغه پريکولو، د آبادۍ  د زياتوالي، د قانون  دنشت والي، د پرله پسې جنګونو او په اولس کښې د کمې بيدارۍ له امله د قدرت دا خزانې په کميدو دي ـ  د کومې اندازه چې د باجوړ په دره آرنګ کښې د يو اندازې (Survey) د شمېر شمېرنې نه لګي ـ  ګرچې دا هغه علاقه ده چې په دي منطقه کښې د مرغو په خاصه توګه د زرکو د ژوند د پاره مناسب ګڼلے شي ـ 

   "د شمېر نې تر مخه په ذکر سيمه کښې زرکې اووه نوې (۹۷) تورې زرکې پنځلس (۱۵) خړې زرکې اتلس (۱۸) سارائی (صحرائي) چرګان درې (۳) د اوبو چرګان يوويشت (۲۱) شادوګان اتۀ ديرش (۳۸) او هوسۍ فقط دوه (۲) پاتې دي"  

 دا شمېره او د خلکو په دي حواله روايات چې دلته به څومره ډير ځناور او مرغۍ وي ، مونږ ته ددي د ضائع کېدو خبر راکوي ـ 

(ب)  مهاجرې مرغۍ (Migrated Birds)

د موسمونو د بدلون سره په نړۍ مرغۍ د يوې منطقې نه بلې ته د بقا په حاطر هجرت کوي او د هجرت زياتره د هغه علاقو وي چرته چې زياته واوره پريوځي  ـ  زمونږ هېواد الله په داسې موسمونو نازولے دے چې په يو وخت کښې د انتها هغه کرښې ته نه رسي چې ژوند پکښې ممکن نه وي ـ  د ددي د نورو يو شمير ګټو ترڅنګ يوه ګټه دا ده چې دلته په سخته يخنۍ کښې د ګاونډ نه مرغۍ هم راځي  ـ  باجوړ ته د مرغو د هجرت په اړه   ښاغلے عمران خان داسي وايي: 

باجوړ ته د نورې فاټا په شان د موسمي بدلون سره سم مرغۍ هم د هجرت کوي   چې په هغې کښې د سائبيريا ډينګان (Siberian Crane) شتر مرغ (Bustard) مړزان (Quails)، سور رنګي ځنګلي مرغان(Grouse)  او خړې او بربنډ سر والا ايلۍ هم راځي ـ  خو په فاټا کښې د اوږدې ناقلارۍ، ډزو ډوزو او بارودو له کبله هجرت کونکو مرغو هم زياتره خپلې لارې بدل کړې دي ـ لکه د هجرت کونکو مرغو دپاره په فاټا کښې چې کومه مرکزي لار د کرم سيند وو  نو  اوس مرغۍ سويل اړخ ته ګومل زام او بيا بلوچستان ژوب سيمې ته الوت له ترجيخ ورکوي ـ  

 

۳ ـ معدنيات

معدنيات د يوي  علاقې په پرمختګ کښې مهم کردار لوبوي دا که يو خوا ځائي خلکو ته د روزګار لارې برابروي نو بل خوا اولس ته د نعد دولت د راتلو اهمه ذريعه هم وي  ـ  باجوړهم  د فاټا او پښتونخوا د نورو سيمو په شان  د معدنياتو په حواله هم ښه موړ پټ دے  او د قيمتي کاڼو ارزښتناک درنګونه لري ـ  په دي حواله  د قبائلي سيمې د ترقۍ دپاره کار کونکي اداره "فاټا ډيلوپلمنټ اتهارټي" د معدنياتو  شمېر شمېره داسې معلومات لري ـ 

    “Various geological surveys and studies indicate that FATA region has a great potential for a variety of minerals. The presence of least 19 minerals including oil and gas has been established out which 12 minerals have been explored ……….. ـ Extensive marble deposits of different Shads …………………mineral production”

ژباړه : د فاټا په سيمه کښې کتنې او مطالعې دا ښکاره کوي ـ  چې د ې سيمه کښې د معدنياتو يو شمېر قسمونه موجود دي ـ  په موجود نولس معدنياتو کښې (د تيل او ګيس سره) دا وخت تر دولس پورې معدنيات معلوم شوې دي ـ  د مرمر د کاڼی پرېمانه خزانې چې پېلا بېل شکلونه او رنګونه لري ـ  په باجوړ مومند او خېبر ايجنسۍ کښې موجودې دي   د کوم نه چې د کال په حساب پنځلس ميلينه ټنه د مرمر کاڼے راويستے کيږي ـ   

د باجوړ غرونه د مرمر کاڼي تر څنګ نور هم د معدنياتو يو شمېر درنګونه لري ـ  په دې حقله د فاټا د ترقۍ د ادارې  دځائي افسر عبدالغفار زما سره په تحريري شکل کښې دا معلومات شريک کړل ـ   

ژباړه: په باجوړ کښې د مرمر کاڼي ، مينګنيز، کرومائټ او د زمرد يو شمېر درنګونه دي  ـ  د مرمر کاڼے زياتره د ناواګۍ د تور او سپورو غرونو نه راويستلے شي  ـ هم دا رنګه کرومائټ د برنګ د سيمې نه په غټ مقدار کښې راويستلے شي ـ  د دې نه علاوه معدنيات لږ تر لږه د باجوړ په ټولو غرونو کښې موندے شي ـ   

۴ ـ  اوبۀ

اوبۀ چې د ژوند د ابتداء، ارتقاء ، او بقاء ضمانت دے   او د تهذ يبونوپه شتمنۍ اود ژوند په سوکالۍ کښې د ټولو نه مهم رول لوبوې ـ  باجوړ هم په دې حواله تر څه حده نيک مرغه دے ـ  د يو شمير چينوتر څنګ پنځۀ خوړونه لرې ـ  چې ځاي خلک ئې د رودونو په نوم نوموي ـ  تفصيل ئې په  لاندينې کرښو کښې د اؤبۀ خور د محکمې نه د تر لاسه شوي رېکارډ پ رڼا کښې بېانولے شې ـ

1. ماموند خوړ:

دا خوړد ماموندو په ځمکه بهيږې ـ  او شل زره کيوسک ( د اوبو د مًٰعلومولو پيمانه) اوبۀ  ډسچارج کوې يعې اوبۀ خارجوي ـ   

2. خار خوړ:

خار خوړ چې د خار د رود پ نوم ېاديږې ـ  د پنٰځۀ دېرش زره کېوسک پورې اوبۀ خارجوې او د خار د سيمې د زرخېزئ مهمه ذرېعه ده ـ  ددي خوړ پۀ غاړه د نا وې ډ نډ چېنه د سېلګرۍ ېو په  زړه پورے تاريخي مقام دے ـ

3. ماندل خوړ:

د ماندل د سيمي نه هم ېو وړوکے شان خوړ رابهيږې ـ چې د اوبو د خارجولو مقدار ې تر شپاړس زره کېوسک پورې ښودلے شي ـ

 سلارزۍ خوړ

سلارزئ چې په باجوړ کښې نسبتاً د ټولو نۀ زېاته اوبۀ لرونکې سيمه ده ـ او د ګبر چينۀ پکښې د سيلګرئ د پاره ېو ښه نوم لرې ـ داسې د سلارزۍ خوړ ېو وېشت زره پورې اوبۀ ډ سچا رج کوي 

4. جار خوړ: 

د باجوړ د بيلابيلو خوړونو اوبۀ چې رايوًځاے شي ـ  نو د جار پۀ سيمه کښې د يو غټ خوړ شکل اختيار کړي ـ دا خوړ تر دوۀ  پنځوس زره کيوسک پورې اوبۀخارجوي ـ  د جار او خوآؤشا سيمې د کرکېلې غوره  پېدوارد دې خوړ له برکته دے  ـ  

د راغه ګانو د کلي سره په يو بند کارهم روان دے چرته چې به د خوړ او باراني اوبه خوندي کولے شي  ـ  په   د غه  بند کښې د دوه زره پنځه سوه او شپږ ديرش ايکړه فټه اوبو ځايولو هدف دے چې ددي سره به د ذکر سېمي په خيرازۍ کښې غټ لاس وشي ـ دا خوړونه/ رودونه د اوبو خور ترڅنګ د مايانو د ښکاره ځايونه دي ـ  

د ځنګلونو، مرغو، اوبو او معدنياتو شمېر شمېرنه دا ښکاره کوي چې د باجوړ سيمه په قدرتي وسائلو څومره شته منه ده ـ   خو بس ضرورت ددې د مناسب استعمال او ساتنې دے ـ ددې نه علاوه   د باجوړ تاريخي ځايونه او ښکلې منظرونه هم د دې ارزښتناکه اثاثه ده ـ 

سفارشات:

• د ځنګلي ځناورو د ارزښت او تحفظ په لړ کښې دي د جماعتونو، سکولونو او مدرسو تر څنګ په ميډيا يو باقاعده د آګاهۍ مهم وچلولے شي چې  اولس  په دي حواله  خپلې ذمه وارۍ وپېژني  او ترسره ئې کړې ـ 

•  د ځنګلاتو او ځنګلي ځناورو د محکمې له اړخه دي د کلو په کچ داسې کميټياني جوړې کړے شي چې هغوئې د دغه اثاثو د ساتنې ذمه واخلي ـ د رضاکارو د تحريک ترڅنګ دي متعلقه اداره خپل کارمندان وټاکي چې دا عمل ښه منظم شي ـ 

• د باجوړ په غرونو کښې چې د مرغو او ځناورو شمير په څومره سره تيزۍ په کمېدو دے دا حالات غوښتنه کوي چې په ښکار دي په سمدستي توګه  بنديز ولګولے شي ـ 

• په اولس کښې دي دا شعور بېدار کړے شي چې هغوئې د مېوه دارو ونو د پريکولو نه په خاصه توګه ډډه وکړي ـ 

• که دي سېمي ته د بجلۍ او ګيس اسانتياوي ورکړے شي نو په دا ډول به د ونو د پريکولو عمل ډير راکم شي ـ 

• د معدنياتو نه د پوره ګټې پورته کولو د پاره درنګونوته د رابطې سړکونو جوړل اړين دي ـ   دا رنګ دا معدنيات به هله په پوره ډول د فائدي شي چې دي ته په مقامي کچ کارخاني ولګولے شي چې داسې روزګار او سوداګري وده وکړي ـ 

• د برنګ ډيم کومه منصوبه چې په نظر کښې ده که دا عملي کړے شي نو د اتماخيل غرونه  به د کيمور نه واخله تر زولم پورې نور راشنۀ، ګڼ او ګور شي ـ  ځنګلې ځناورو ته به پرامنه ماحول په لاس ورشي او په دي غرونو کښې به د اوبو زيرمي ب لا تاندي شي ـ  دا يوه منصوبه به د ځنګلاتو، ځنګلي ځناورو او اوبو په حواله يو غټ بدلون راولي ـ 

• په باجوړ کښې د رودونو اوبۀ د اوبوخور سره سره د مايانو د پېداوار د پاره ډيرې مناسبي دي او ددې ځاے مايان به ډير خوندور وو ـ  خو د بده مرغه د رود په غاړه مېشته خلکو د ګنده اوبو لښتي رودونو ته ورمات کړي دي چې له امله د دغه رودونو اوبۀ ګنده کېږي او مايان ختمېږي ـ   بايد متعلقه حکومتي واکمن په دي حواله ضروري ګامونه پورته کړي ـ  ددې سره د مايانو ښکار د جال په ځاے د بجلۍ په کرنټ کولے شي چې يو ډير ناوړه کار دے او د مايانو نسل کشي ده ـ  ددي په سمدستي توګه منع کول د وخت يوه ضروري غوښتنه ده ـ 

حوالې:ـ

 عمران خان،  څېړنکار/ بلاک افېسر ،ژبنۍ مرکه، نېټه ۲۲ فروري ۲۰۱۸ء،  محکمه ځنګلات او ځنګلي حيات، سول کالونۍ دفتر

   ـ  هم دا مرکه 

    ـ  حيات علي، وائلډ سروے ، ارنګ دره باجوړ ايجنسي، کال جون ۲۰۱۶ء، ناچاپ ، مملوکه حيات علي محکمه ځنګلات او حڼګلي ځناور، سول کالونۍ باجوړ، مخ ۱۲ ـ  ـ  ـ ۱۸   

   ـ عمران خان،  څېړنکار/ بلاک افېسر ،ژبنۍ مرکهء  محکمه ځنګلات او ځنګلي حيات، سول کالونۍ دفتر، نېټه ۲۲ فروري ۲۰۱۸

   ـ ويب سائټ ، معدنيات ، فاټا ډويلپمنټ اتهارټي ، فاټا، حکومت پاکستان ، ۲۷ فروري ۲۰۱۸ء

   ـ  عبدالغفار، ژبنۍ مرکه،  دسټرک کواردينيشن افيسر، فاټا ديويلپمنټ اتهارټي، ايف ـ  ډي ـ  اے دفتر سول کالونۍ خار باجوړ،  ۲۲ فروري ۲۰۱۷ء